Promovenda Kartica van der Zon:

"Nederlandse wet biedt onvoldoende bescherming aan pleegkinderen"

Kartica (midden) met haar promotoren prof. Marielle Bruning (rechts) en prof. Ton Liefaard (links).

Dr. mr. Kartica van der Zon promoveerde op 8 oktober 2020 aan de Universiteit Leiden, afdeling Jeugdrecht, op haar proefschrift ‘Pleegrechten voor kinderen’. Kartica vergelijkt het recht met een vangnet. Als er iets misgaat met pleegkinderen is het vangnet vaak afwezig. Was jouw studie nodig? Hebben pleegkinderen niet genoeg rechten? “Er is veel wet- en regelgeving over pleegkinderen. Het Kinderrechtenverdrag (1) geeft pleegkinderen rechten, de Verenigde Naties heeft richtlijnen over de rechten van kinderen die niet thuis kunnen wonen en het Europees Hof voor de Rechten van de Mens behandelde zaken over uit huis geplaatste kinderen. Toch was nog niet eerder samengebracht welke rechten van pleegkinderen uit deze kaders zijn af te leiden. In mijn onderzoek (2) doe ik dat wel en beoordeel ik of de rechten van pleegkinderen beschermd worden in de Nederlandse wet- en regelgeving. Mijn conclusie is dat de Nederlandse wet onvoldoende bescherming biedt aan pleegkinderen. Dat valt het beste uit te leggen door het recht te vergelijken met een vangnet. Een koorddanser heeft het vangnet alleen nodig als er iets misgaat. Zolang hij niet valt, is het vangnet niet nodig. Zo is het ook met pleegkinderen. Zij hebben het recht pas nodig als er iets misgaat en juist in die gevallen is het vangnet vaak afwezig. Neem bijvoorbeeld het recht op passende hulpverlening. Als kinderen uit huis geplaatst worden, hebben zij er recht op dat er goede hulpverlening wordt ingezet. Als die hulpverlening niet wordt geboden of lang op zich laat wachten, is het heel moeilijk om daarover te klagen.” Zijn pleegkinderen niet te jong om inspraak te hebben? "Om te voorkomen dat beslissers, zoals kinderrechters of jeugdbeschermers, hun persoonlijke invulling geven aan de belangen van een kind, geeft het recht daar handvatten voor. Zo moet er gekeken worden naar de mening van het kind zelf. Daarmee is niet gezegd dat die mening leidend is, maar wel dat de wensen van dit specifieke kind worden meegenomen in de beslissing. Dat bevordert dat beslissingen worden genomen die passen bij dit kind. Bovendien blijkt uit onderzoek dat kinderen beslissingen beter accepteren als ze het gevoel hebben dat ze gehoord zijn. Ook snappen kinderen heel goed het verschil tussen het geven van een mening en het nemen van de uiteindelijke beslissing. Recent onderzoek van de Universiteit Leiden (3) laat zien dat kinderen vanaf ongeveer vier jaar al in staat zijn om hun mening te verwoorden. Het VN-kinderrechtencomité wijst er zelfs op dat kinderen vaak al duidelijk kunnen maken wat ze willen, ook voordat ze de verbale capaciteiteiten hebben om een mening te uiten.”

Je zei tijdens de promotie: ‘Pleegkinderen mogen meepraten, maar volwassenen beslissen.’ Hoe zit het dan met hun rechten? “Het Kinderrechtenverdrag verplicht ons om de mening van kinderen mee te nemen in een beslissing. De verantwoordelijkheid voor de uiteindelijke beslissing ligt echter bij de volwassenen. Een van de beslissingen die ik bespreek in mijn boek is met wie het kind omgang heeft en hoe vaak. Het kan zo zijn dat een kind aangeeft een ouder niet te willen zien, bijvoorbeeld na jarenlange conflicten tussen zijn ouders. Dat is belangrijke informatie die moet worden meegewogen. Of er daadwerkelijk wordt afgezien van omgang met die ene ouder is uiteindelijk toch de verantwoordelijkheid van de volwassenen. Wel is het natuurlijk zo dat, naarmate het kind ouder is, de weigering van het kind meer gewicht in de schaal zal leggen.Je pleit voor het samenplaatsen van broertjes en zusjes in hetzelfde pleeggezin. Waarom? “Broers en zussen hebben er recht op dat hun onderlinge band beschermd wordt. Een scheiding tussen ouders en kinderen betekent immers niet dat een scheiding tussen broers en zussen noodzakelijk is. Dat broers en zussen in Nederland vaak wel worden gescheiden, heeft onder andere te maken met een tekort aan pleeggezinnen die meer kinderen tegelijk kunnen opvangen (4). De overheid heeft echter op grond van kinder- en mensenrechtenverdragen een verplichting om te zorgen voor voldoende geschikte pleeggezinnen. In een zaak voor het Europese Hof voor de Rechten van de Mens klaagden ouders dat hun drie kinderen ver uit elkaar in verschillende pleeggezinnen werden geplaatst. De Zweedse overheid verweerde zich door te stellen dat er simpelweg te weinig pleeggezinnen beschikbaar waren. Dat argument hield echter geen stand voor het Europese Hof. Datzelfde geldt natuurlijk voor Nederland. Het tekort aan pleeggezinnen mag niet worden aangevoerd als rechtvaardiging voor het scheiden van broers en zussen. De bal ligt wat mij betreft dus bij de overheid die op zoek moet gaan naar mogelijkheden voor het werven én behouden van meer geschikte pleeggezinnen voor broers en zussen.” Door Femmie Juffer, redactielid van BIJ ONS en emeritus hoogleraar adoptie en pleegzorg.

Luisteren naar pleegkinderen

De rechter nodigt kinderen vanaf twaalf jaar uit om te vertellen wat zij vinden van de juridische beslissingen over hen. Kinderen zijn niet verplicht te komen naar dit kindgesprek. Een brief schrijven naar de kinderrecher kan ook. Rechters kunnen kinderen jonger dan twaalf jaar ook uitnodigen voor een gesprek.

Pleegkinderen en pleegouders kunnen voor vragen terecht bij een vertrouwenspersoon van het Advies- en Klachtenbureau Jeugdzorg (AKJ). Het AKJ is onafhankelijk en heeft geen verbinding met (pleegzorg)organisaties.

Voetnoten

1. www.kinderrechten.nl

2. Kartica van der Zon (2020). Pleegrechten voor kinderen. Een onderzoek naar het realiseren van de rechten van kinderen die in het kader van een ondertoezichtstelling in een pleeggezin zijn geplaatst. Uitgeverij Boom juridisch. Het onderzoek is gefinancierd door Stichting Maan.

3. Marielle Bruning e.a. (2020). Kind in proces: van communicatie naar effectieve participatie. Het hoorrecht en de procespositie van minderjarigen in familie- en jeugdzaken. WODC, Ministerie van Justitie en Veiligheid. Je kunt de samenvatting en het rapport hier downloaden.

4. Lees meer op de website van Defence for Children.

Vragen over rechten en plichten?

Heb je vragen over pleegzorg, wil je weten wat je rechten en plichten zijn als pleegouder of heb je advies nodig over een pleegzorgonderwerp? Onze helpdesk helpt je verder! We bieden een luisterend oor, denken met je mee en geven (juridisch) advies.