Hoe verder na seksueel misbruik?

Een gesprek met Iva Bicanic


De paniek is groot als (pleeg)ouders horen dat hun kind seksueel misbruikt is. De wereld staat stil. Er is boosheid, schuldgevoel, verdriet, ontkenning, angst. Bovendien krijgen de ouders en het kind te maken met politie en soms met rechtszaken. Iva Bicanic werkt al jaren met slachtoffers van seksueel misbruik en hun ouders. Ze krijgt relatief veel pleegkinderen met negatieve jeugdervaringen in haar spreekkamer. Ik praat met Iva over seksueel misbruik en de gevolgen ervan voor de ontwikkeling van een kind. Hoe kunnen (pleeg)ouders het beste handelen wanneer er sprake is (geweest) van misbruik? Kunnen kinderen nog ooit van dit trauma herstellen?

Iva Bicanic

  • Geboren in 1972
  • Klinisch psycholoog, ze geeft therapie aan slachtoffers van seksueel misbruik
  • Hoofd van het Landelijk Psychotraumacentrum in het UMC Utrecht
  • Wetenschappelijk onderzoeker en docent
  • Directeur-bestuurder van het Centrum Seksueel Geweld
  • Boeken:

- Dicht bij huis - Hoe steun je een kind na seksueel misbruik

- De baas over je lijf - Over bloot, aanraken en grenzen

Naar aanleiding van een recent item over misbruik voor het Jeugdjournaal vertelt Iva dat het haar opnieuw is opgevallen dat kinderen alleen weet hebben van kinderlokkers. “Vergeleken met de man in de bosjes, die je een snoepje belooft, is de kans echter acht keer groter dat een kind misbruikt wordt door een bekende: (stief)vader, opa, oom, buurman, trainer (1). Daar wordt niet over gepraat. En vergeet niet dat er ook veel misbruik online gebeurt.” Keukentafelgesprek Hoe praat je met kinderen over misbruik door familie of bekenden? Als (pleeg)ouder kun je de bewustwording over wensen en grenzen vergroten door al vanaf heel jong ‘keukentafelgesprekjes’ met kinderen te hebben over aanraken. “Je billen zijn voor jou, daar mogen grote mensen niet aankomen. Kusjes zijn van jou: als je oma geen kusje wil geven, dan hoeft dat ook niet! Wat geeft je een fijn gevoel? Wat is een leuk geheim en waarom mag je over een niet-leuk geheim praten?” Iva: “Maar vergeet niet dat kinderen het misbruik bij bekenden ‘gewend’ zijn, zij denken dat het normaal is. Openheid kan pas ontstaan wanneer kinderen herkennen dat ‘wat oom doet’ verkeerd en verboden is. De meeste kinderen realiseren zich dan echter ook dat onthullen niet zonder gevolgen zal blijven voor hen of voor de pleger.” Grote impact De gevolgen van seksueel misbruik zijn ingrijpend, zo blijkt uit onderzoek. Iva vertelt dat mishandeling en misbruik nogal eens samengaan. Maar het belangrijkste verschil zit hem in de geheimhouding. Iva: “Misbruik gebeurt vaak in een één-op-één-situatie, er is niemand bij. De pleger weet dat het niet mag, geheimhouding is essentieel. Hij is bang dat het kind gaat praten en geloofd wordt. Daarom geeft hij een andere draai aan het misbruik: ‘jij komt toch naar mij!’, ‘jij en ik hebben iets heel speciaals’ of ‘als je dit vertelt, dan moet ik naar de gevangenis en dan wordt je moeder heel verdrietig’. In deze mindfuck wordt een pleger kundig en een kind raakt getraind in het doen alsof er niks aan de hand is.” Kwetsbaar Behandeling van het opgelopen trauma is belangrijk. Iva: “Uit onderzoek blijkt dat kinderen die misbruik hebben meegemaakt, kwetsbaarder zijn voor herhaling van misbruik in de toekomst. Ze hebben geleerd hun gevoel uit te schakelen, ze hebben vaak een laag zelfbeeld of PTSS (posttraumatische stressstoornis).” Iva krijgt relatief veel pleegkinderen of kinderen uit gezinshuizen in haar spreekkamer: “Pleegkinderen staan bij komst in het pleeggezin al 5-0 achter door wat ze hebben meegemaakt aan negatieve jeugdervaringen. Door deze kwetsbaarheid is de kans op (herhaling van) misbruik of mishandeling groter.”

Boekrecensie: Dicht bij huis. Hoe steun je een kind na seksueel misbruik?
Iva Bicanic en Richard Korver
Beide auteurs werken met slachtoffers van seksueel misbruik en hun ouders. In het boek vind je praktische en laagdrempelige beschrijvingen van de gevolgen van seksueel misbruik, de juridische procedures en de mogelijkheden van therapie. Lees hier onze recensie:

Wat kun je als pleegouder doen? “Pleegouders zouden psycho-educatie over seksueel misbruik moeten krijgen”, aldus Iva. “Het is belangrijk dat pleegouders weten hoe misbruik ontstaat en wat de gevolgen kunnen zijn. Hoe het kind verstrikt is geraakt in het web van misbruik, dubbele gevoelens en eerdergenoemde mindfuck. Maar ook hoe belangrijk pleegouders zijn in de verwerking. Pleegouders kunnen het kind helpen door kalm te blijven en open vragen te stellen (2). Dat is makkelijker gezegd dan gedaan. Begeleiders van pleegzorg moeten op de hoogte zijn van de juiste manier van handelen bij vermoedens en adressen waar ze terecht kunnen, zoals het Centrum Seksueel Geweld (3) en LANGSZ, Netwerk van gespecialiseerde advocaten (4).

Herkennen van signalen “Het beste signaal is, als het net gebeurd is en er nog sporen van de verdachte zijn”, zegt Iva. “Dan moet dit meteen worden gemeld bij het Centrum Seksueel Geweld. Meestal dateren de verhalen van langer geleden. Als een verhaal ontbreekt, terwijl er wel opvallende gedragingen zijn, kan een vermoeden ontstaan. De realiteit is, dat bijna de helft van de bewezen misbruikte kinderen geen signalen afgeeft en dat geen enkel signaal specifiek is voor misbruik, behalve een SOA of zwangerschap. Signaleren is moeilijker dan je zou denken. Eigenlijk kun je pas echt aan de slag als een kind uit zichzelf begint te praten over het misbruik.” Vals beschuldigd Soms worden pleegouders zelf beschuldigd van misbruik. In Mobiel, tijdschrift voor pleegzorg, de voorloper van BIJ ONS, stond een interview met een pleegouder die dit overkwam (5). Het artikel heeft veel stof doen opwaaien. Iva beaamt dat dit moeilijk moet zijn, maar doet meteen een beroep op de professionaliteit van pleegouders. “Misbruik is voor kinderen zo ingrijpend, dat we alle signalen daarop serieus moeten nemen. Als daar in een pleeggezin twijfels over zijn, dan moet er worden gehandeld ter bescherming van de pleegkinderen, met bijvoorbeeld een vier-ogen-beleid of andere concrete afspraken. Ook als dit een aanslag is op privacy en privéleven van pleegouders.”

Therapiemogelijkheden Het goede nieuws is, dat traumabehandeling in 60 tot 70 procent van de situaties succesvol is. Iva: “Ook bij pleegkinderen geldt, dat je zo snel mogelijk met traumatherapie kunt starten. Vroeger werd gedacht dat je moest wachten tot pleegkinderen in een perspectief biedend pleeggezin een band hadden opgebouwd. Wanneer de pleegouders een kalm brein hebben en de deur bij het kind op een kiertje staat om erover te praten, dan is therapie helpend, ook bij een tijdelijke of crisisplaatsing. Er bestaat de mogelijkheid van een intensieve traumabehandeling (ITB), dan zijn slachtoffers twee weken fulltime bezig met therapie. Als therapeut ben ik voorstander van het jaarlijks volgen van slachtoffers. Gedurende verschillende fases in het leven kan er een terugval ontstaan, bijvoorbeeld in de puberteit of bij het aangaan van een relatie. Als je een slachtoffer jaarlijks ziet en spreekt, kun je een terugval eerder herkennen en behandelen.” Door Maud Verhoofstad, redactielid van BIJ ONS, pleegouder, vertrouwenspersoon en mantelzorgmakelaar

Winnen!
BIJ ONS mag van uitgeverij De Arbeiderspers twee exemplaren verloten van het boek 'Dicht bij huis' van Iva Bicanic en Richard Korver!
Heb je belangstelling? Stuur vóór 15 oktober een e-mail met je naam en adres naar bijons@denvp.nl onder vermelding van ‘win-actie Dicht bij huis’. De winnaars krijgen bericht via e-mail.
Benieuwd naar het boek? Check onze recensie:

Voetnoten

1. 93 procent van misbruik wordt gepleegd door een man, 7 procent door een vrouw. In dit artikel wordt de pleger aangeduid met ‘hij’. 2. Zie ook Augeo Magazine. 3. Centrum Seksueel Geweld werkt landelijk vanuit verschillende locaties. Slachtoffers van aanranding of verkrachting kunnen hier direct hulp krijgen die ze nodig hebben: forensische, medische en psychische hulp. Het Centrum is 24/7 bereikbaar via 0800-0188. Website: centrumseksueelgeweld.nl

4. LANGSZ, Landelijk Advocaten Netwerk Gewelds- en Zeden Slachtoffers. Bij deze stichting zijn advocaten aangesloten die gespecialiseerd zijn in het verlenen van juridische bijstand aan slachtoffers. Alle deelnemende advocaten hebben specifieke kennis en ervaring op dit rechtsgebied. Website: langsz.nl 5. BIJ ONS, 2014, Maud Verhoofstad: Vals beschuldigd.

De stem van jongeren telt!